Verkjastillingar, lyf

Fyrstu heimildir um verkjalyf fyrir fæðandi konur eru frá því um miðja 19.öld, en þá var farið að láta konur anda að sér chloroform og ether til verkjastillingar. Upphafið af þessu var þegar Viktoría drottning krafðist þess árið 1853 að fá verkjalyf þegar hún fæddi son sinn prins Leopold. Mikil framför varð svo á verkjastillingum fyrir konur í fæðingu á síðari hluta síðustu aldar og í dag eru ýmis form verkjastilinga með lyfjum sem konum standa til boða, en misjafnt er eftir löndum og svæðum hvað er mest notað

Hér verður sagt frá helstu verkjastillingum með verkjalyfjum sem boðið er upp á í dag

Glaðloft
Glaðloft er lofttegundin N2O sem er blandað í súrefni í mismiklum hlutföllum eftir því hversu mikilli virkni er sóst eftir í hvert skipti. Konan heldur plastgrímu þétt að andliti sínu og andar í hana í hríðum. Glaðloft er ekki svæfingarlyf sem minnkar meðvitund konunnar eða lætur hana sofna heldur er þetta svokallað kæruleysislyf sem gerir það að verkum að hún skynjar verkinn ekki jafn mikinn og hann í raun er.

Verkjasprautan Petidín
Petidín er sterkt morfínskylt verkjalyf sem hefur verið notað fyrir fæðandi konur síðan 1947. Því er sprautað í vöðva oftast í mjöðm konunnar. Það er notað í þeim tilgangi að minnka sársauka í hríðum en umdeilt er hversu vel það virkar sem slíkt. Það virkar hins vegar mjög slakandi og slævandi og getur því haft góð áhrif á kvíða og spennu. Neikvæð áhrif lyfsins eru að konan upplifir sig oft fjarræna og finnst hún ekki vera með í fæðingunni, einnig getur það haft slæfandi áhrif á öndun barnsins og í sumum tilfellum þarf að gefa barninu lyf sem mótverka áhrif Petidínsins. Vandamál við upphaf brjóstagjafar eru einnig algengari hjá börnum sem eiga mæður sem hafa fengið Petidín í fæðingu.

Mænurótardeyfing (Utanbastsdeyfing)
Mænurótardeyfing er öflugasta verkjameðferðin sem boðið er upp á í fæðingum. Leggur er þræddur inn í utanbastsvæði mænunnar, stungið er inn á lendarsvæðinu og leggurinn skilinn eftir þar. Hann er síðan notaður til þess að sprauta deyfilyfjum inn á þetta svæði. Ef deyfingin virkar vel þá losnar konan við sársaukan sem fylgir hríðarverkjunum. Sýnt hefur verið fram á með rannsóknum að þessi deyfing veitir betri verkjastillingu en allar aðrar aðferðir sem notaðar eru til verkjastillingar í fæðingu. Kostir deyfingarinnar eru að konan losnar við verkina sem getur verið kærkomið sé hún orðin mjög þreytt og þjáð. En deyfingin hefur líka sína galla: hætta er á að blóðþrýstingur lækki (sem er reyndar kostur fyrir þær konur sem eru með of háan blóðþrýsting!), bæði fyrsta og annað stig fæðingar geta orðið lengri, notkun dreypis til að hvetja fæðinguna áfram er algengara þar sem sóttin dettur stundum niður eftir að konan fær deyfinguna, meiri líkur eru á því að konan fái hita í fæðingunni, meiri líkur eru á því að barnið komi niður í afbrigðilegri stöðu og ef konan er með deyfingu á öðru stigi er hætta á að rembingstilfinning dofni og þá er meiri hætta á áhaldafæðingum.

Pudental block og Paracervical block (Leghálsdeyfing)
Þessar tegundir deyfinga eru ekki mikið notaðar á íslandi í dag, þó eru sumir læknar og ljósmæður sem hafa þjálfað sig upp í að leggja þessar deyfingar og geri það af og til.

Paracervical block eða leghálsdeyfing er deyfing sem notuð er á 1. stigi fæðingar. Hún er gefin í taugaflækju sem er í vefnum við hliðina á leghálsinum. Farið er inn í gegnum leggöng og sprautað er staðdeyfiefni í vefinn. Þessi deyfing virkar í uþb 1 klst. og hana má endurtaka sé þess óskað. Þessi deyfing getur valdið því að samdrættir minnka um stund en ætti ekki að hafa áhrif á gang fæðingarinnar í heild. Ef vel tekst til getur þetta gefið góða deyfingu. Helsta aukaverkunin sem er þekkt er að það getur hægt á hjartslætti barnsins vegna áhrifa af deyfilyfinu. Sjá nánari umfjöllun í grein sem skrifuð var af Steinu Þórey Ragnarsdóttur, ljósmóður og Konráð Lúðvíkssyni, kvensjúkdómalækni og birtist í Ljósmæðrablaðinu árið 2004.

Pudental block er notuð í lok fyrsta stigs og á öðru stigi fæðingar, þessi deyfing tekur ekki hríðarverkina sem slíka heldur deyfir grindarbotninn og ytri kynfæri og minnkar/tekur þannig þann sársauka sem þrýstingur af höfði barnsins veldur á það svæði. Farið er inn í leggöng og deyfð taug sem heitir Nervus Pudentalis en hún ítaugar áðurnefnt svæði. Þessi deyfing hefur ekki þekkt áhrif á líðan móður og barns fyrir utan það að minnka rembingstilfinninguna.

Verkjatöflur
Stundum eru konum í fæðingu gefnar verkjatöflur, sérstaklega í upphafi fæðingar, þegar verkir eru að byrja, eru ekki orðnir mjög sárir en þó nógu sárir til þess að konan nær ekki að hvílast/sofa.

Þegar velja skal verkjalyfjagjöf í fæðingu er mikilvægt að konan sé upplýst um allt það sem henni stendur til boða og að hún hafi fengið fræðslu um kosti og galla hverrar meðferðar fyrir sig þannig að hún geti tekið upplýsta ákvörðun um val sitt á verkjameðferð.